CO TO JEST FAS ?

Ten tajemniczo brzmiący skrót – to skrót od angielskiej nazwy alkoholowego zespołu płodowego:
(Fetal Alcohol Syndrome, czyli FAS) .
Termin ten użyty został po raz pierwszy w roku 1973 przez amerykańskich naukowców K.L. Jonesa i D.W. Smitha. Nazwą tą określono zespół nieprawidłowości stwierdzanych u dzieci matek alkoholiczek. Tak naprawdę zagrożeniem prawidłowego rozwoju dziecka jest każda porcja wypitego alkoholu. Ciężarna kobieta, która pije naraża swoje nienarodzone dziecko na uszkadzające mózg dziecka działanie alkoholu, substancji bardziej toksycznej, niż jakikolwiek inny narkotyk. Należy być świadomym, że nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu , o której można z całą pewnością powiedzieć, że nie wpłynie niekorzystnie na rozwój dziecka w okresie prenatalnym. FAS nie jest skutkiem uzależnienia się dziecka od alkoholu przyjmowanego przez matkę. Nie powstaje ani tuż przed porodem, ani w jego trakcie. FAS to skutek spustoszenia, jakie czyni alkohol przyjmowany przez ciężarną kobietę w każdym momencie ciąży. Alkohol dociera do płodu przez łożysko, wraz z krwią matki. Potencjalny efekt toksyczny alkoholu jest większy w trzech pierwszych miesiącach ciąży w porównaniu do kolejnych 6 miesięcy. Na działanie alkoholu szczególnie wrażliwy jest rozwijający się mózg dziecka – część neuronów w mózgu dziecka obumiera, część migruje do niewłaściwych obszarów mózgu lub tworzy nieprawidłowe połączenia.
Od 1973 roku wiedza na temat FAS stale poszerza się o nowe znaczące elementy.
Dziś wiadomo już, że rozpoznanie alkoholowego zespołu płodowego dotyczy nie tylko dzieci matek uzależnionych od alkoholu. W Polsce ok. 60% kobiet pije sporadycznie lub często alkohol. Badania przeprowadzone przez Instytut Matki i Dziecka w Warszawie na podstawie analizy moczu kobiet ciężarnych wskazują, że w badanej grupie u 20% kobiet wykryto wskaźniki metabolizmu alkoholu, czyli co piąta kobieta nie zrywa z alkoholem nawet wtedy, gdy wie, że jest w ciąży. Badania statystyczne potwierdzają, że dzieci, u których rozpoznaje się objawy FAS stanowią ok. 1% liczby wszystkich noworodków .

Na wystąpienie u dziecka Alkoholowego Zespołu Płodowego ma wpływ wiele czynników, m. in. takie jak częstotliwość i ilość spożywania alkoholu, stadium rozwoju płodu w momencie narażenia na wpływ alkoholu, faza ciąży, w trakcie której kobieta spożywa najwięcej alkoholu, stan odżywienia kobiety w ciąży, przyjmowanie przez nią innego rodzaju środków psychoaktywnych, czynniki genetyczne oraz ogólny stan zdrowia kobiety w ciąży.



Rozpoznanie pełnoobjawowego zespołu FAS spełniać musi następujące kryteria diagnostyczne:

  • opóźniony wzrost dziecka w okresie płodowym i po urodzeniu,
  • stałe uszkodzenie mózgu, skutkujące zaburzeniami neurologicznymi we wczesnym
    oraz późniejszym rozwoju dziecka,
  • charakterystyczne rysy twarzy z małymi, szeroko osadzonymi oczodołami, krótkim nosem, płaską twarzoczaszką, wąską górną wargą i małą szczęką,
  • warunkiem koniecznym dla stwierdzenia FAS jest udokumentowanie faktu
    spożywania przez matkę alkoholu w trakcie ciąży.




Wraz ze złym stanem ogólnym noworodka, a potem niemowlęcia opisuje się m.in. częste wady serca, deformacje stawów, opóźnienie rozwoju psychomotorycznego, obecność licznych wad rozwojowych, w tym najczęściej twarzy i układu kostno-stawowego. Zmiany te są efektem bezpośredniego, teratogennego działania alkoholu na płód, który powoduje między innymi jego niedotlenienie, niedobory hormonalne oraz hamuje rozmnażanie i różnicowanie się komórek płodowych.

Narażenie płodu na działanie alkoholu może spowodować „ukrytą niepełnosprawność” – większość osób z FAS ma przeciętny, mieszczący się w granicach szeroko rozumianej normy poziom funkcjonowania intelektualnego, nie uwidaczniają się u nich żadne dysmorfologiczne cechy w wyglądzie zewnętrznym, więc nie są one traktowane jako osoby zaburzone. W związku z powyższym sprawiają one wrażenie osób, które stać na dużo więcej, a przyczyną ich kłopotów jest niechęć lub brak motywacji do zmiany. W przypadku zaburzeń zachowania u dzieci – często ich rodziców/opiekunów posądza się o brak dostatecznego zainteresowania lub wręcz zaniedbania swoich obowiązków.


Oprócz FAS rozpoznaje się również inne zaburzenia rozwoju dziecka, których wystąpienie jest spowodowane spożywaniem alkoholu przez kobiety w trakcie ciąży. Należą do nich:

  • Fetal Alcohol Effects FAE – Efekty Działania Alkoholu na Płód. Poalkoholowy Efekt Płodowy. Obejmuje niespecyficzne zaburzenia rozwoju i zachowania,nie zauważamy natomiast u dziecka symptomów w jego wyglądzie zewnętrznym.
  • Alkohol Related Birth Defects ARBD – Poalkoholowy Defekt Urodzeniowy. Do symptomów tego zespołu należą wady serca,
    zaburzenia zmysłu wzroku i słuchu, anomalie stawów itp.
  • Alkohol Related Neurodevelopment Disorders ARND – Poalkoholowe Zaburzenia Rozwoju Układu Nerwowego.

Zespół FAS jest problemem pojawiającym się w każdej grupie rasowej oraz w każdej grupie społeczno-ekonomicznej. Na podstawie obserwacji dzieci, u których rozpoznano Alkoholowy Zespół Płodowy opisano pojawiające się w różnym wieku, problemy związane z zachowaniem. Zauważono również, iż zaburzenia w zachowaniu utrzymują się aż do wieku dorosłego.

U dzieci najmłodszych szczególną uwagę zwracają problemy z karmieniem, nadmierną drażliwością i zaburzeniami rytmu snu.

W wieku przedszkolnym akcentuje się nadmierną aktywność, rozkojarzenie i kapryśność dzieci z FAS. Okres ten przynosi także ujawnienie się zaburzeń w zakresie koordynacji ruchowej. Według relacji rodziców i opiekunów dzieci z FAS są nadmiernie drażliwe, „w pełnej gotowości”, są „żywym srebrem”, wymagają dozoru przez całą dobę. Rodzice akcentują również fakt, iż dzieci nie są w stanie zrozumieć związków przyczynowo-skutkowych, mają problemy z pamięcią i logicznym myśleniem.

W pierwszych latach szkoły u znacznej grupy dzieci z FAS rozpoznawany jest zespół dziecka nadpobudliwego z deficytem uwagi ADHD.
Rodzice dzieci z FAS w wieku szkolnym postrzegają swoje dzieci jako:

  • nerwowe, nieprzewidywalne i złośliwe;
  • łatwo się męczące i zdenerwowane brakiem snu;
  • nie potrafiące skoncentrować się na zadaniu;
  • labilne emocjonalnie;
  • nadmiernie podatne na wpływ rówieśników;
  • wyobcowane i samotne;
  • skoncentrowane na sobie, zachowujące się „jak gdyby świat kręcił się wokół nich”;
  • wymagające i spodziewające się natychmiastowej gratyfikacji.


Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że najczęstszym problemem u dzieci z FAS w wieku szkolnym są zaburzenia koncentracji uwagi i problemy z nawiązywaniem kontaktów międzyludzkich. Dodatkowe problemy stwarza słaba umiejętność komunikowania, impulsywność i trudności w kontaktach społecznych. Dzieci z FAS nie są w stanie przewidzieć konsekwencji swojego zachowania.

Okres dojrzewania odznacza się słabą zdolnością właściwej oceny sytuacji, problemami z myśleniem abstrakcyjnym oraz bardzo niską umiejętnością samodzielnego rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji. Wiele dzieci z Alkoholowym Zespołem Płodowym nie kończy szkoły. Utrudnia im to upośledzona koordynacja wzrokowo-ruchowa, słaba zdolność rozróżniania kształtów, małe rozumienie pojęć abstrakcyjnych, zaburzenia percepcji wzrokowo-słuchowej. Zaburzenia procesu uczenia się pogłębia nadmierna i chaotyczna aktywność, słaba koncentracja uwagi, trudności z przyjmowaniem i przetwarzaniem informacji, mała elastyczność w rozwiązywaniu problemów.


Osobom dorosłym cierpiącym z powodu FAS często bardzo trudno jest odnaleźć się w społeczeństwie i osiągnąć pełną niezależność. Wiele wysiłku kosztuje je planowanie, uczenie się i wykorzystywanie zdobytych informacji. Męczy je zmienność własnego nastroju, częste napady złego humoru, drażliwość, agresja. Często nie są w stanie zapanować nad impulsywnymi zachowaniami, także seksualnymi. Nie potrafią wyciągać wniosków z popełnionych błędów. Wiele sytuacji budzi ich lęk, powoduje, że wycofują się i zamykają w sobie. Potrzebują częstych podpowiedzi i motywacji ze strony innych osób. Mają problemy w pracy nie potrafią długo utrzymać się na jednym stanowisku, trudno im wytrwać w stałym związku. Nie radzą sobie z takimi abstrakcyjnymi pojęciami, jak pieniądze, czy czas, co dodatkowo utrudnia im funkcjonowanie w społeczeństwie. Te wszystkie objawy są skutkiem spowodowanego przez alkohol uszkodzenia mózgu. FAS jest nazywany „statyczną encefalopatią”, co oznacza, że uszkodzenie mózgu, do którego doszło w życiu płodowym, pozostaje przez całe życie na stałym poziomie, nie pogłębia się, ale i nie zanika. Osoby z FAS są szczególnie podatne na przemoc emocjonalną i fizyczną, w tym również seksualną. Wymagają wszechstronnej pomocy – wsparcia w domu i w szkole, profilaktyki wtórnych zaburzeń psychicznych oraz ochrony przed konfliktami z prawem, nadużywaniem alkoholu, narkotyków, czy przed niechcianą ciążą.

FAS ani innych uszkodzeń alkoholowych nie można wyleczyć.
Można im w 100% zapobiec.
Wystarczy zachować całkowitą abstynencję podczas ciąży.